Adını və əməllərini Vətənimizin mübarizələrlə dolu tarixinə yazmağı bacarmış Hacı Davudun şəxsiyyəti ətrafında uzun illərdən bəridir ki, aparılmaqda olan müəmmalı maxinasiyalar bizi mütəxəssislərə və tarix maraqlılarına üz tutmağa vadar etdi. Məsələ burasındadır ki, qarışıq zamanda özünə xanlıq qurmaq üçün qılınc və ağıl işlətmiş bu insanın etnik mənsubiyyəti ətrafında arasıkəsilməz provokasiyalar aparılır, bir neçə dəfə rus zabitləri tərəfindən məktublarda Hacı Davuda “ləzgi” deyə müraciət edilməsi faktını əsas tutaraq onun doğma kəndi Dədəli və ətraf ərazilərdə yerli əhalinin israrla şahdağlı, buduqlu olduğunu dediyi Hacı Davuda yazılar, “tədqiqatlar”, romanlar həsr olunur və burada o, ləzgi dövlətçiliyinin banisi elan edilir. Elə həmin rusların “üzlülük - ikinci xöşbəxtlikdir” misalını deviz seçiblərmiş kimi Azərbaycan dövlətçiliyinin əsaslarını gəmirənlərin bu canatımları nədənsə, diqqətdən kənarda qalmaqdadır. Odur ki, əziz oxucularımız, sizə üz tutduq və ilk olaraq da görkəmli tarixçi alim Tofiq Mustafazadənin elmi qənaətlərini öyrənmək istədik.

Reaksiyalarınızı dərc etməyə hazırıq.

Shahdagpeoples.az

TOFİQ MUSTAFAZADƏ

Tarix elmləri doktoru, professor

HACI DAVUD KİMDİR?

Hacı Davud Şirvan bəylərbəyliyinin Müşkür mahalının Dədəli kəndində yaşamış sadə kəndli olmuş, Həcc ziyarətində olduqdan sonra hacı ünvanını almışdır. XVII yüzilliyin sonu - XVIII yüzilliyin əvvəllərində Səfəvi dövləti çox dərin və hərtərəfli iqtisadi, siyasi və ideoloji tənəzzül dövrünə qədəm qoymuşdu, imperiyanın hər yerində hökümətə qarşı çıxışlar baş verirdi. Çox zəki bir şəxs olan Hacı Davud əlverişli məqamdan istifadə edib Şirvanda hakimiyyəti ələ keçirmək qərarına gəldi.

Rus hökumətinin şah sarayına göndərdiyi elçisi Artemi Volınskinin elçiliyinin üzvü Andrean Lopuxin hələ 1716-cı ildə Hacı Davud bəyə məxsus Dədəli kəndində gecələdiklərini yazırdı. Rus artilleriya mayoru, uzun müddət işğal olunmuş Azərbaycan torpaqlarında xidmət etmiş İohan Gerber 1728-ci ildə yazırdı ki, qiyamçılardan Davud bəy Müşkür sakini olub sadə mənşəlidir, ancaq çox iti ağıla malikdir.O, hər hansı bir vəzifəyə və rütbəyə malik olmadığı üçün əlində nə hərbi qüvvəsi, nə də maliyyə vəsaiti yoxdu.

Buna görə də şiələri sünnülərin zülmünə qarşı mübarizəyə çağırış şüarı ilə çıxış etdi və ətrafına müəyyən qədər tərəfdar toplaya bildi. Qeyd edək ki, orta əsrlərdə xalq kütlələrini azadlıq uğrunda mübarizəyə qaldırmaq üşün dini ideologiyadan istifadə olunması təbii hal idi. Çünki cəhalət içində yaşayan, dünyəvi görüşləri məhdud olan kütlələri yalnız onların anladıqları dini şüarlarla ayağa qaldırmaq mümkün idi. Buna nümunə olaraq XVI əsrin əvvəllərində Almaniyada baş vermiş protestantçılıq hərəkatını, yaxud səfəvilərin Azərbaycanı birləşdirmək üçün şiə ideologiyasından istifadə etmələrini göstərmək olar.

Lakin, Hacı Davudun ətrafına toplaşanların çoxu silahla rəftarı bilmirdi, təlim görməmişdilər. Təbii ki, bü cür qüvvələrlə ciddi uğurlar qazanmaq çətin idi. Bu səbəbdən də Hacı Davud Dağıstana getdi, Qaytaq usmisi Əhməd xanı və Qazıumuq hakimi Surxay xanı Şahlıq səltənətinə qarşı bigə çıxış etməyə razı sala bildi.

1719-cu ildə Hacı Davud həbs olunub Dərbənd qalasına salınır. Lakin tezliklə dostları onu həbsxanadan çıxara bilirlər.

Müttəfiqlər 1720-ci ildə Şabran şəhərini və Xudat qalasını ələ keçirdilər. Daha sonra İlisu hakimi Əli Sultan da öz dəstələri ilə Şirvan üsyançılarına qoşuldu. Növbəti hücumun hədəfi Bakı seçildi. Lakin Bakı qarnizonuna başçılıq edən yüzbaşı Dərgahqulu bəy üsyançıları məğlubiyyətə uğratdı. Geri çəkilən üsyançılar bir müddətdən sonra Quba və Dərbənddə yerləşən şah qüvvələrinə hücumlar etdilər.

Hacı Davud məqsədinə çatmaq üçün xarici dövlətlərin yardımından istifadə etmək qərarına gəldi. O, Rusiyanın Həştərxan vilayətinin voyevodası (rəisi) İvan Kikinə 1721-ci ilin 22 aprelində məktub yazaraq Rusiya hökmdarının himayəsini qəbul etmək istədiyini bildirib, onun yardımına qoşun göndərilməsini xahiş etdi. Keçmiş səfir, bir qədər əvvəl Həştərxan qubernatoru təyin olunmuş Artemi Volınski hökumətin tapşırığı ilə Hacı Davudun yanına bir poruçik göndərib onun Rusiya təbəəliyinə qəbul olunmaq niyyətini öyrənmək istədi. Hacı Davud söyləmişdi ki, O, əlbəttə imperator ali-həzrətlərinə qulluq göstərmək istəyir, bu şərtlə ki, imperator onun yardımına qoşun və kifayət qədər top göndərsin. O, İrandan şəhərləri alar, ona lazım olanları özündə saxlayar, qalanlarını - Kür çayından o tərəfə olan əraziləri İsfahanın özünə qədər Rusiyaya güzəştə gedər. Hacı Davudun cavabı onu qane etmədiyindən Volınski I Pyotra yazırdı ki, ona belə gəlir ki Hacı Davud heç nəyə gərək deyil. O, Rusiyanın əli ilə yeni ərazilər ələ keçirmək istəyir, lakin meyvələri özünə götürmək, bizə isə yarpaqları vermək fikrindədir. Rusiyadan gözlədiyi hərbi yardımı ala bilməyən Hacı Davud Səfəvi şahının göstərişi ilə ona yardıma gedən Surxay xan Qazıqumuqlunu fikrindən döndərib onunla birləşməsinə nail oldu. Qaytaq usmisi də üsyançılara qoşuldu. Kifayət qədər qüvvə toplayan Hacı Davud Qazıqumuq xanı, Qaytaq usmisi, Saxur sultanı, Qutqaşen məlikləri və başqaları ilə birlikdə Şirvanın inzibati mərkəzi Şamaxı şəhərinə doğru yürüşə başladı.

Şamaxı önündəki ilk döyüşdə üsyançılar onlara qarşı çıxan Məhəmməd xanın dəstəsini məğlubiyyətə uğratdılar və geri çəkilən rəqibin ardınca şəhərə daxil ola bildilər. Lakin üsyançıların süvari avanqardı şəhərin darısqal küçələri bağlandığından şəhərdən çıxmalı oldu.

Bundan sonra da üsyançılar yeni bir uğursuz həmlə etdilər. Daha sonra 8 gün davam edən və müəyyən fasilədən sonra daha 12 gün çəkən qanlı döyüşlər oldu. Mənbədə yazıldığına görə şəhərin Sarıtorpaq məhəlləsində yaşayan sünnü sakinlər gecə öz tərəflərində olan şəhər qapılarını açıb üsyançıları şəhərə buraxdılar. Beləliklə də Şamaxı şəhəri üsyançıların və onların müttəfiqlərinin əlinə keçdi. Bu zaman şah tərəfdarlarının qətliamı, qarət və talanlar baş verdi; o cümlədən, o vaxt Şamaxıda olan bir neçə rus taciri qarət edildi və öldürüldü. Digər əcnəbilərə qarşı mərhəmətlə davranan üsyançıların ruslara qarşı belə hərəkəti rus tacirlərinin yaşadığı karvansaralardan üsyançılara qarşı top və tüfənglərdən atəş açılması ilə bağlı olmuşdur. Bu işdə rus tacirlərinin şah təbəəsi olan tacirlərə məxsus malları gizlətmələri də az rol oynamamışdır. Rəsmi sənəddən görünür ki, rus tacirlərinə cəmi 236 420 rubl (472840 tümən) məbləğində zərər vurulmuşdu.

Bundan sonra müttəfiqlər Qarabağa tərəf hərkət edib burada da şah qoşunlarını məğlubiyyətə uğratdılar, sonra isə ələ keçirdikləri qənimətləri götürüb geri qayıtdılar. 1722-ci ilin yazında üsyançılar və onların müttəfiqləri Kür və Araz çaylarının qovuşduğu yerə hərəkət etdilər. Daha sonra isə Gəncəyə tərəf yönəlib 12 gün bu şəhəri mühasirədə saxladılar. Onlar gürcü çarı və eyni zamanda şah qoşunlarının sərkərdəsi IV Vaxtanqın şahın əmri ilə Gəncənin yardımına gələcəyini eşidib geri çəkildilər.

Şamaxıda rus tacirlərinə qarşı törətdikləri əmələ görə Rusiyanın cəza tədbirllərindən (doğrudan da Rusiya imperatoru I Pyotr Şirvan üsyançılarından qisas almaq adı altında 100 minlik ordu ilə Xəzəryanı vilayətlərə hücum etmişdi) ehtiyatlanan üsyançılar Osmanlı himayəsinə daxil olmağı qərara aldılar. Üsyançılar gizli surətdə adamlar göndərərək sultan sarayından yardım istəmiş, Sultanın təbəəliyini qəbul etdiklərini, onun adına pul zərb etdiklərini, məscidlərdə cümə günlərində sultan Əhmədin adına xütbə oxunduğunu bildirmişdilər. Osmanlı hökuməti bu xahişə müsbət yanaşsa da bunun Səfəvilərlə və Rusiya ilə münasibətlərə mənfi təsir edəcəyindən ehtiyatlanaraq tərəddüd edirdi.

Nəhayət,1722-ci il dekabrın sonunda Osmanlı sultanı III Əhməd Hacı Davudun adına bərat və fərman verərək onları qapıçıbaşı Dərviş Mehmet ağa vasitəsilə Hacı Davuda göndərmişdir. Moskvadakı Rusiya İmperiyasının Xarici Siyasət Arxivində bəratın və Sultan fərmanının tərcüməsi saxlanmaqdadır. Bəratda deyilirdi ki, Sultan ondan sığınacaq xahiş edən və onun himayəsi altında olmağı arzulayan adamlara böyük mərhəmət göstərir, buna görə və həm də Şirvan vilayətini “bidətçi şiələrin hakimiyyətindən azad etdiyi nəzərə alınaraq Hacı Davuda elan olunur: o, Sultanın hökmü ilə “həmin ölkələrin hamisi və hökmdarı” rütbəsinə qaldırılmışdır. Hacı Davud xan rütbəsi alır.

Fərman artıq Hacı Davud xana müraciətlə başlayır: “Şirvan və digər Dağıstan əyalətlərinin möhtərəm ali xanı” Hacı Davuda. Hacı Davudun Şirvanı, digər vilayət və şəhərləri İran dövlətinin hakimiyyətindən azad etdiyi nəzərə alınaraq Krım xanının malik olduğu şərtlərlə Osmanlı himayəsinə qəbul edildiyi bildirilir, onun “iltifat, sədaqət və səyi” nəzərə alınaraq onun Krım xanı kimi yüksək xanlıq ləyaqətinə” qaldırıldığı elan olunurdu.

Derviş Mehmet ağa ilə göndərilmiş gizli təlimatda Hacı Davuda “bütün vasitələrlə rus qarnizonunu Dərbəddən və oradakı digər diyarlardan qovmaq” tapşırılırdı.

Hacı Davudun dünənki müttəfiqləri - Surxay xan Qazıkumuklu və Qaytaq usmisi Əhməd xan onun Şirvana xan təyin olunmasından incidilər və Hacı Davuda müxalifət göstərməyə başladılar.

Sultan III Əhmədin Hacı Davudun adına göndərdiyi fərman XVIII əsr Azərbaycan tarixini öyrənmək baxımından müəyyən əhəmiyyətə malikdir. Hacı Davuda göndərilmiş sultan fərmanının rusca tərcüməsi çap da olunmuşdur. Qeyd edək ki, Azərbaycanda ləzgi separatçilığını körükləməyə çalışan bəzi qüvvələr o zamanın mənbələrində Hacı Davudun ləzgi adlandırılmasından sui-istifadə edərək guya Hacı Davudun “Ləzgistan” dövləti yaratdığını iddia edirlər. Lakin Hacı Davud heç vaxt bu fikirdə olmamış, fərmanda da “Ləzgistan”, “ləzgi” terminlərinə rast gəlinmir, o, Şirvan və ətraf bögələrin hakimi adlandırılır.

Hacı Davudun Şirvanda hökmdarlıq etməsi çox çəkməmişdir. 1724-cü ilin iynunda Osmanlı imperiyası ilə Rusiya arasında bağlanmış İstanbul müqaviləsinə görə Şirvanın Rusiya idarəçiliyinə keçmiş dənizkənarı hissəsi istisna olmaqla qalan hissəsində Osmanlı sultanının himayəsi altında yarımmüstəqil xanlıq elan olundu və Hacı Davud bu xanlığın hakimi kimi tanındı. Lakin Hacı Davudun hakimiyyəti möhkəm deyildi. Hacı Davudun dünənki müttəfiqləri - Surxay xan Qazıqumuqlu və Əhməd xan usmi tez-tez Şirvana basqınlar edirdilər.

1725-ci ildə Şirvanda müəyyən dərəcədə hakimiyyətini möhkəmləndirməyə nail olan Hacı Davud artıq rus qoşunlarını Azərbaycan hüdudlarından tamamilə sıxışdırıb çıxartmaq niyyətinə düşmüşdü. Bu məqsədlə Gəncədəki osmanlı rəisindən hərbi yardım istədi. Paşa isə bu xahişi rədd edərək bilavasitə sultanın özünə müraciət etməyi məsləhət gördü. Hacı Davud Krım xanına da məktub yazaraq rusların Şirvana hücum edəcəyi təqdirdə Krım xanının öz qoşunları ilə rus qoşunlarının arxasından gəlib Sulakda onları mühasirəyə almasını xahiş etdi.

Bununla bərabər, Surxay xan Hacı Davuda qarşı təxribatlarını davam etdiririrdi. Onu bitərəfləşdirmək üçün Osmanlı sultanı 1727-ci ildə Surxaya illik məvaciblə iki bunçuqlu paşa rütbəsi, eyni zamanda Qəbələnin idarəçiliyini verdi. Lakin Surxay bununla kifayətlənməyib özbaşına Ağdaşı tutub oranı da idarə etməyə başladı. Osmanlı sarayı Surxay xanı sakitləşdirmək üçün Ağdaşı onun mülkü kimi tanısa da faydası olmadı. Surxay Şirvanın müxtəlif yerlərinə, hətta Salyana qarətçi basqınlarını davam etdirirdi. Mübahisələrə son qoymaq üçün Şamaxıya gələn Dərviş Mehmet ağa Hacı Davuda Ağdaş və Qəbələni Surxay xana verməyi əmr etmiş, ancaq Hacı Davud bu göstərişi yerinə yetirməkdən imtina etmişdi. Hacı Davud Surxay xanın basqınlarının qarşısını almaq iqtidarında olmadığından, həm də onun Xəzəryanı vilayətlərdəki rus qoşunlarının komandirləri ilə gizli əlaqə saxlamasından şübhələnən Osmanlı hökumətinin göstərişi ilə Gəncədəki osmanlı paşası 1728-ci ilin iyul ayında onu həbs edib, ailəsi və qardaşları ilə bərabər Türkiyəyə göndərdi. Surxay xan Şirvan hakimi elan olundu.

Hacı Davud əvvəlcə Rodos adasına, sonra isə Gelibolu yarımadasına sürgün edildi. 1735-сi ildə hələ sağ olması məlumdur. Sonrakı taleyi haqqında məlumat yoxdur.

Beləliklə, Hacı Davudun rəhbərlik etdiyi hərəkata müəyyən mənada mürtəce məzhəbçilik təəssübkeşliyi xas olsa da, onun yaratdığı Şirvan xanlığı çox yaşamasa da, Hacı Davud və onun başçılıq ediyi hərəkatın tarixi yaddaşımızda özünəməxsus yerinin olduğunu qeyd etməliyik.

Ədəbiyyat:

1. Tofiq Mustafazadə. XVIII yüzillik - XIX yüzilliyin əvvəllərində Osmanlı Azərbaycan münasibətləri. Bakı: “Elm”, 2002.
2. Аббаскули Ага Бакиханов. Гюлистани-Ирам (ред., комментарии примечания акад. З. Буниятова). Баку: 1991
3. Андреан Лопухин. Журнал путешествия через Дагестан. История, география и этнография Дагестана. XVIII-XIX вв. Москва: 1958, сс.8-79
4. Вадим Левиатов. Очерки из истории Азербайджана в XVIII веке. Баку: Изд. АН Азерб. ССP, 1948
5. Гаджи Абдурагимов. Кавказская Албания-Лезгистан (История и современность) С.-Петербург: 1995
6. Гаси Абдуллаев. Азербайджан в XVIII веке и взаимоотношения его с Россиeй. Баку: Изд. АН Aзерб. ССР, 1965
7. Есаи Хасан Джалалян. История страны Албанской (1702-1722 гг.). Пер с древнеарм. языка Т. И. Тер-Григоряна (Предисловие и подготовка к изданию акад. З. Б. Буниятова). Баку: 1989
8. Иоган Густав Гербер. Известия о находящихся в западной стороне Каспийского моря между Астраханью и рекою Курой народах и землях и о их состоянии в 1728 году. Сочинения и переводы к пользе и увеселению служащие. СПб.: 1760
9. Русско-Дагестанские отношения в XVIII - нач. XIX отношения первой четверти в. (Сборник документов). Москва: “Наука”, 1958
10. Тофиг Мустафазаде. Азербайджан и русско-турецкие отношения в первой трети XVIII в. Баку: Элм, 1993
11. Фуад Алиев. Антииранские выступления и борьба против турецкой оккупации в Азербайджане в первой половине XVIII века. Баку: “Элм”, 1975

7 dekabr 2023-cü il

Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin və Azərbaycan-Özbəkistan Dostluq Cəmiyyəti İdarə Heyətinin üzvü, Özbəkistan Yazıçılar Uyuşmasının fəxri üzvü, “Heydər Əliyev – 90” və “Vətənpərvərlik – 2020” respublika müsabiqələrinin qalibi Akif Azalp hər iki respublikada – Azərbaycanda və qardaş Özbəkistanda geniş tanınan şair və filoloq alimdir. Naxçıvanda doğulub-böyümüş Akif müəllim uzun zaman qardaş ölkədə yaşamış və fəaliyyət göstərmişdir. Onun kəşf etdiyi “Azalp üsulu” vasitəsilə qədim əlyazmalarda gizlənmiş bir çox sirləri aşkara çıxarmaq mümkündür. Aşağıda ustadın bununla bağlı maraqlı bir yazısını diqqətinizə yetiririk:

“Maddeyi-tarix”in möhürü

(Yaxud Dədə Qorqudun inanılmaz yaşı öz dilindən)

Akif Azalp

Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru

Qorqud Atanın anadan olmasının 1430 illiyinə

            Hər şeydən öncə, “Kitabi-Dədə Qorqud” müəllifinin tərcümeyi-halına dair “Maddeyi-tarix”lər müjdəsi (Yaxud Dədə Qorqudun doğum ili öz dilindən)” adlı məqaləyə (“Mədəniyyət/Culture”, 2023-cü il, 1-ci say, s.14-17) ciddi diqqət yetirdiyinə və onun ayrıca müzakirəsini təşkil etdiyinə görə (31.07.2023) Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyinin rəhbərliyinə bir müəllif kimi öz dərin təşəkkürümü bildirirəm.

Müzakirədə iştirak edən alimlərin, xüsusən, Məhərrəm Qasımlı kimi görkəmli bir mütəxəssisin minnətdarlıqla dinlədiyim qiymətli fikirlərinə, eləcə də, mübahisəli mülahizələrə cavablarımı aşağıdakı bir neçə maddədə ümumiləşdirmək daha məqsədəuyğundur:

1. “Kitabi-Dədə Qorqud”un 1300 illiyi ilə onun müəllifi Qorqud Atanın və ya Dədə Qorqudun anadan olmasının 1430 illiyi (594 – 2024) arasında heç bir ziddiyyət yoxdur. Müqayisə üçün xatırladıram: “Şahnamə”nin və ya “Xəmsə”nin yubileyləri və onların müəlliflərinin yubileyləri tamamilə başqa-başqa məsələlərdir. Üstəlik, “Milli varlığımızın mötəbər qaynağı” əsərində Ulu öndər Heydər Əliyev dərin həssaslıq və dahiyanə uzaqgörənlik nümayiş etdirərək, 20 aprel 1997-ci il tarixli Prezident Fərmanının ən mühüm cəhətini vurğulayanda məhz həmin incə məqamı nəzərdə tuturdu: “Fərmanın ən böyük əhəmiyyəti ondan ibarətdir ki, o, “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanının ən azı 1300 il (kursiv bizimdir – A.A.) yaşı olduğunu dünyaya nümayiş etdirdi.” (1, s.12)

1. Bəzi iştirakçıların “Dədə Qorqudun özü haqqında “bir ər qopdu”, yaxud “tamam bilicisi” sözlərini deməyi təvazökar və inandırıcı çıxmır” kimi iradlarına cavab olaraq, bir tutarlı misalı gətirməklə kifayətlənməli olacağıq. Biz nəyə görə Nizaminin özü haqqında dediyi fəxriyyə tərzindəki kifayət qədər mübaliğəli misraları (“Şeirdən ucalıq umma dünyada, / Çünki Nizamiylə qurtardı o da!”) haqlı olaraq təbii qəbul etdiyimiz və inandığımız halda, Qorqud Atanın öz tərcümeyi-halı ilə bağlı “maddeyi-tarix”ləri, daha doğrusu, adi həyati faktları özünün səsləndirməsini qeyri-təvazökarlığa yozub, ona şübhə ilə yanaşmalıyıq?! Demək istəyirik ki, bu, hər şeydən öncə, fərdi üslub və bədii sənətkarlıq məsələsidir.

1. Dədə Qorqudun ərəb dilini haradan bilməsi ilə bağlı suallara və şübhələrə gəlincə, bir daha vurğulayırıq ki, Həzrət Məhəmmədin məktubuna cavab olaraq, Mədinəyə Oğuz-türk xaqanlığından məhz gənc Qorqud göndərilmiş və peyğəmbərin təklifi ilə bir neçə il orada qalıb, ərəb dili və islam dəyərləri ilə birgə əbcəd hesabını da dərindən mənimsəmişdi (2, s.14-17).

1. Dəstxəti bizə qədər gəlib çatmasa da, orta yaşlarından ilk böyük ozanımızın özü tərəfindən yaradılan və onun yetirmələri olan başqa “qorqudçu”lar (akad. T. Hacıyev – 5, s.8), yaxud “qorqud”lar (prof. M.Qasımlı – 9, s.84-87) ifasında xalq arasında yayılan dastan boylarının ömrünün axırında ilk dahi yazarımızın özü tərəfindən də yazıya alınması şübhəsizdir. Əsərdə bunun kifayət dərəcədə danılmaz izləri vardır.

Əfsus ki, çoxumuzun klassik poetikanın bəzi sirlərindən, xüsusən, örtülü tarix maddələrindən xəbərsizliyimiz “Kitabi-Dədə Qorqud”dakı gizli tarixi gerçəklərin doğru-düzgün qəbul edilməsində və üzə çıxarılmış yeniliklərin mərd-mərdanə etiraf olunmasında ciddi maneə yaradır.

Bu məqalədə əsər müəllifinin tərcümeyi-halı ilə bağlı və birinci məqaləmizdəki nəticələrlə bir nöqtədə kəsişən başqa bir örtülü “maddey-tarix”i diqqət mərkəzinə çəkmək istəyirik. “Kitabi-Dədə Qorqud”un hər cəhətdən öz üstünlüyü ilə seçilən Drezden nüsxəsinin müqəddiməsində dinləyicilərə qoca ozanın öz dilindən söylənən çoxsaylı xeyir-dualar sırasında oxuyuruq:

         Gerçəklərin üç otuz on yaşını toldursa yeg!

         On otuz on yaşınız tolsun! (7, s.4;6, s.36,617)

Eposun professorlar Fərhad Zeynalov və Samət Əlizadə tərəfindən hazırlanan sadələşdirilmiş mətnində bu xeyir-dualar aşağıdakı kimi verilir:

            Doğrucul adamlar yüz yaşasa yaxşıdır.

            Üç yüz on yaşına çatasan! (8, s.173)

Əlyazmada sonluğu son dərəcə oxunmaz hala düşmüş “yaşınız” sözü görkəmli mətnşünas Şamil Cəmşidov tərəfindən “yaşın da” şəklində oxunur:

            On otuz on yaşın da tolsun! (3, s.280)

Yaş ilə bağlı birinci sətirdəki müraciətin ikinci şəxsin təkinə ünvanlanması Ş.Cəmşidov variantının düzgünlüyünü bir daha təsdiq edir. Bizim bu incəliklərə dərindən diqqət yetirməyimizin ciddi səbəbi var. Çünki birinci sətirdə “yüz yaşını” deməyin yerinə dolayı yolla “üç otuz on yaşını” işlətməyin incə bir işarə ilə dinləyici, yaxud oxucu diqqətini ikinci sətirdəki örtülü “maddeyi-tarix”ə (“on otuz on yaşın da”) yönəltməkdən başqa heç bir bədii funksiyası yoxdur. Digər tərəfdən, mətnin məntiqindən çıxış etsək, əsər müəllifinin dilindən onun pirani yaşında səslənən “Üç yüz on yaşına çatasan!” (Niyə yuvarlaq olaraq “üç yüz” yox, məhz “üç yüz on”?!) diləyi dolayı yolla “Mənim yaşıma da çatasan!” xeyir-duasından başqa bir şey deyildir. Beləliklə, əlyazmadakı yazılışı əsasında hərfbəhərf yuxarıda vurğulanan örtülü “maddeyi-tarix”in (“On otuz on yaşın da”) əbcəd hesabını çıxarırıq: “əlif (1)” + “vav (6)” + “nun (50)” + “əlif (1)” + “vav (6)” + “te (400)” + “ze (7)” + “əlif (1)” + “vav (6)” + “nun (50)” + “ya (10)” + “əlif (1)” + “şin (300)” + “ya (10)” + “nun (50)” + “dal (4)” + “əlif (1)” = 904.

“Kitabi-Dədə Qorqud” müəllifinin özü tərəfindən məqsədli şəkildə və böyük ustalıqla yaradılmış bu “maddeyi-tarix” nəticəsinin ən maraqlı və son dərəcə qiymətli cəhəti ondan ibarətdir ki, 904-cü ildən 310 yaşlı pirani ozanın yaşını ayıranda alınan nəticə (904–310=594) Qorqud Atanın doğum ili ilə bağlı onun yenə də öz dilindən səslənən və birinci məqaləmizdə diqqət mərkəzinə çəkilən “madeyi-tarix”lərin (“bir ər qopdı” və “tamam bilicisi”) ortaq nəticələri ilə üst-üstə düşür. Artıq tam əminliklə deyə bilərik ki, ən mükəmməl şahmat kombinasiyalarında, yaxud ən etibarlı riyazi düsturlarda hər hansı təsadüfilik və ya qeyri-dəqiqliyə yer olmadığı kimi, bir neçə “maddeyi-tarix”in bir-birilə kəsişən ortaq nəticəsində də heç bir halda və heç bir zaman ola bilməz! Yəni, Qorqud Atanın miladi təqvimlə 594-cü ildə doğulduğu artıq şəkk-şübhəsizdir.

Dədə Qorqudun 300 ildən artıq ömür sürməsi məsələsinə gəlsək, buna qarşı bildirilən etiraz və şübhələrə baxmayaraq (4, s.7-8), Qorqud Atanın özü tərəfindən yaradılmış “maddeyi-tarix”in göstəricisi (310 il) bizi inanılmaz olduğu qədər də danılmaz tarixi fakt qarşısında qoyur. Bizim indiki qarışlarımıza və təsəvvürümüzə sığmayan bu faktı, fikrimizcə, yalnız Böyük Britaniya tarixçisi Arnold Jozef Toynbinin metatarix konsepsiyasındakı bir tezislə (“Yerin çağrısına Göyün cavabı və Göyün çağrısına Yerin cavabı”) izah etmək mümkündür (12, s.113-119) və lazımdır.

Burada yeri gəlmişkən, səmavi kitablarda, o cümlədən, Qurani-Kərimdə öz əksini tapmış bəzi faktları (Nuh peyğəmbərin 950 il ömür sürməsini, Mağara qardaşlarının 300 ildən artıq yuxuda olub, sonra oyanmalarını və s.) xatırlatmaq məqsədəuyğundur (11, s.162, 219). Əgər bu faktlara inanaraq, onları qəbul ediriksə, demək, öz şahidliyi ilə Qorqud Atanın 300 ildən artıq ömür sürməsinə, necə deyərlər, dünəndən inanmalıyıq və qəbul etməliyik. Çünki Dədə Qorqud da bir övliya kimi mənsub olduğu millətin tarixini və mədəniyyətini üzə çıxarmaq və gələcəyə çatdırmaq yolunda ilahi missiyanı yerinə yetirən seçilmişlərdən olub. Artıq başqa bir məqalənin mövzusu olduğu üçün bu məsələyə burada da nöqtə qoyuruq.

Qorqud Atanın öz əsərində bu və ya digər tarixi hadisələri dahiyanə uzaqgörənliklə məhz örtülü “maddeyi-tarix”lərlə əks etdirməsinin baş səbəbi isə, hər şeydən öncə, onların gələcəkdə türk tarixi və mədəniyyətini gözü götürməyənlər tərəfindən təhrif olunması və “it-bat”a salınmasının qarşısını almaq olmuşdur. Türk tarixi və mədəniyyətinin əzəli və daimi rəqiblərinə isə tanınmış mədəniyyətşünas Fazil Mustafanın “Dədə Qorqud - Bayundurlu mədəniyyətinin açarı” məqaləsində kifayət dərəcədə aydınlıq gətirilir (10, s.21-22).

Nəhayət, Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyinin mədəniyyət tariximizin bu taleyüklü məsələsinə dərin marağını və geniş elmi müzakirə təşəbbüsünü minnətdarlıq hissi ilə bir daha vurğulayaraq, nazirlik rəhbərliyinə bu xeyirxah işi axıra çatdırmaq, lazım gəlsə, məsələni aidiyyəti olan bütün qurumların və mətbuat orqanlarının gündəminə gətirməklə son nəticədə 2024-cü ildə Qorqud Atanın (Dədə Qorqudun) anadan olmasının (594) 1430 illiyinin il ərzində və ən yüksək səviyyədə keçirilməsinə nail olmaq yolunda böyük uğurlar diləyirik.

Ədəbiyyat:

1. Azərbaycan xalqının Ümummilli lideri Heydər Əliyev. Milli varlığımızın mötəbər qaynağı// Kitabi-Dədə Qorqud Ensiklopediyası, iki cilddə, I cild, Bakı, Yeni Nəşrlər Evi, 2000, s.5-12
2. Azalp A. “Maddeyi-tarix”lər müjdəsi (Yaxud Dədə Qorqudun doğum ili öz dilindən), “Mədəniyyət/Culture” jurnalı, 2023, say 1, s. 14-17
3. Cəmşidov Ş. Kitabi-Dədəm Qorqud, Bakı, “Elm”, 1999, 680 s.
4. Elxan E. M. Mən Dədə Qorqud, Bakı, “Səda”, 2010, 184 s.
5. Hacıyev T. “Dədə Qorqud kitabı” ilk yazılı yaddaşımızdır // Kitabi-Dədə Qorqud, Bakı, “Öndər”, 2004, s. 4-16
6. Kitabi-Dədə Qorqud Ensiklopediyası, iki cilddə, I cild, Bakı, Yeni Nəşrlər Evi, 2000, 624 s.
7. “Kitabi-Dədə Qorqud”un Drezden nüsxəsinin faksimili, AMEA Əlyazmalar İnstitutunun hədiyyələr fondu, 304 s.
8. Kitabi-Dədə Qorqud (əsl və sadələşdirilmiş mətnlər), Bakı, “Öndər”, 376 s.
9. Qasımlı M. Ozan-aşıq sənəti və ədəbiyyatı, Bakı, AAB, 2023, 544 s.
10. Mustafa F. Dədə Qorqud - Bayundurlu mədəniyyətinin açarı, “Yazıçı” qəzeti, 2017, say 1, s.21-22
11. Oxu (Quran açıqlaması, Nəriman Qasımoğlu), Bakı, “Təhsil”, 2018, 360 s.
12. Toynbi A.J. Postijenie istorii (İzbrannoe), Moskva, “Ayris Press”, 2008, 640 s.

28 марта 2022 г.

Полковник Александр Иванович Лебедь принимал участие в событиях апреля 1989 года в Грузии и января 1990 года в Азербайджане. Событиях, которые, согласно мейнстримной трактовке 1990-х годов, считались «кровавыми преступлениями коммунистического режима» (да и по сей день считаются таковыми в названных странах). Однако каково было действительное участие А.И. Лебедя в этих инцидентах?
События в Сумгаите 18 марта 1988 года полковник Лебедь был назначен командиром 106-й Тульской гвардейской воздушно-десантной дивизии (дальше – вдд). На момент его назначения один из полков дивизии – 137-й – отвечал за поддержание порядка в Сумгаите (Азербайджан), где в последних числах февраля 1988 года азербайджанцы учинили погромы против армянского населения. 21 ноября 1988 года все части 106-й вдд получили приказ переброситься на самолётах в Баку, где уже несколько суток шёл непрерывный массовый митинг у Дома правительства республики. Как пишет Лебедь в своих мемуарах «За державу обидно!», он не получил никакого конкретного приказа. Но в то время, когда он, будучи в Баку, связался по телефону с командованием, кто-то, кого Лебедь не называет по имени, истерическим тоном потребовал от него: «Атаковать и пробиваться на площадь!» Лебедь приказа не выполнил. По его словам, толпа митингующих была настроена мирно и он не желал кровопролития. Демонстрация проходила под лозунгом изгнания азербайджанцев из Армении. В связи с угрозой новых армянских погромов в Баку полковник Лебедь отдал приказ своим подчинённым организовать охрану армянских кварталов города, доставку в них продуктов и медикаментов для жителей. Служащие 106-й вдд обеспечивали соблюдение комендантского часа и предотвратили несколько погромов. В ночь с 3 на 4 декабря части внутренних войск (ВВ) произвели зачистку площади перед Домом правительства. Перед этим они в течение суток призывали митингующих покинуть площадь, выпуская всех желающих, но не позволяя новым митингующим занимать их место. Всего осталось около 800 человек, которых ночью арестовали. Однако уже утром 4 декабря Баку оказался наводнён листовками, в которых говорилось, будто ночью на площади были убиты сотни человек. И вновь собрались сотни тысяч людей. По словам Лебедя, он лично выступил перед толпой и убедил её в том, что никакого кровопролития не было. До применения оружия дело не дошло, но без драки, причём с участием самого полковника, не обошлось. Страсти временно улеглись.

Трагедия в Тбилиси В апреле 1989 года произошли трагические события в Тбилиси. И тогда, и сейчас мало кто акцентирует внимание на том, что лозунги участников  бессрочного митинга у Дома правительства Грузинской ССР имели мало общего с демократическими. Непосредственным поводом для митинга стало решение сельского схода в Лыхны (Абхазская АССР) добиваться отделения Абхазии от Грузии. Тбилисцы требовали, прежде всего, ликвидировать абхазскую автономию. Потом уже из-за нежелания партийно-советского руководства республики вступать в диалог с народом появились требования отставки первого секретаря ЦК Компартии Грузии Дж.И. Патиашвили. В отсутствие М.С. Горбачёва, находившегося в зарубежном турне, Политбюро ЦК КПСС под председательством Е.К. Лигачёва приказало командующему Закавказского военного округа генерал-полковнику И.Н. Родионову направить в Тбилиси дополнительные войска. И в ночь на 7 апреля в Тбилиси в дополнение к 8-му мотострелковому полку были переброшены 345-й полк ВДВ из Гянджи и 4-й полк дивизии ВВ имени Ф. Дзержинского. Их силами по приказу Родионова (а фактически Патиашвили) в ночь на 9 апреля была предпринята зачистка площади, обернувшаяся многочисленными человеческими жертвами. 106-я вдд Лебедя прибыла в Тбилиси уже сутки спустя. Под её прикрытием на борту военно-транспортного самолёта в Тбилиси прилетел по специальному поручению Горбачёва М.С. Шеварднадзе, боявшийся показаться там раньше.

Беспорядки в Азербайджане 12 января 1990 года в столице Азербайджана начались беспорядки, сопровождавшиеся человеческими жертвами. Армянского населения в городе уже почти не оставалось, вооружённое восстание было направлено непосредственно против партийного руководства республики. Происходило оно под эгидой Народного фронта Азербайджана (НФА). Только 18 января дивизия Лебедя получила приказ грузиться в самолёты. По высадке на военном аэродроме Кала, взятом в кольцо вооружёнными боевиками НФА, она подверглась обстрелу и была вынуждена пробиваться с боем. Имелись потери и у десантников, и у противостоящих им сил. Лебедь получил короткий приказ министра обороны СССР генерала армии Д.Т.Язова: «Взять Баку». По свидетельству Лебедя, боевики применили против движущихся войск такой приём: поливали шоссе бензином из автоцистерн, а в момент прохождения армейских автоколонн по шоссе «из соседних виноградников летели факелы». Одновременно в Баку с другой стороны вошли части 76-й Псковской вдд. Лебедь говорит, что его подчинённые открывали огонь только в ответ на огонь. В течение нескольких дней части Тульской вдд ликвидировали очаги, откуда НФА координировал нападения боевиков на советских солдат. Здание Морского вокзала, где располагался главный штаб НФА, разграбили сами «активисты». Правда, после их ухода администрация вокзала предъявила Военной прокуратуре претензии в связи с разграблением вокзала… советскими солдатами. В конце января дивизия Лебедя ликвидировала в Джалилабаде на юге республики крупные вооружённые подразделения НФА, перед этим силой захватившие город и удерживавшие его несколько суток. Большинство боевиков при этом, по словам Лебедя, были уничтожены. Все они были хорошо вооружены, документов при себе не имели, их личности установить не удалось. Было несколько погибших из состава советских ВДВ. Эти события сейчас называются в Азербайджане Чёрным (или Кровавым) январём, и каждый год 20 января там отмечается День всенародной скорби в память «об убитых русскими оккупантами мирных жителях». По мнению А.И. Лебедя, ввод войск произошёл слишком поздно: оппозиция успела вооружиться и оказать организованное сопротивление войскам. «Какие усилия на протяжении недели прилагал М.С. Горбачёв для прекращения кровавой междоусобицы, я не знаю», - говорил Лебедь. 17 февраля 1990 года А.И. Лебедю было присвоено воинское звание генерал-майора ВДВ.

Ярослав Бутаков

                                                                                                                                                                                                    russian7.ru